Презентация - "Презентация "Киһи биирдэ олорор"Софрон Данилов"

«Киһи биирдэ олорор» (арамаан)
«Киһи биирдэ олорор» арамаан: Саха сиригэр гражданскай сэрии тематын сонуннук, романтическайдык ис хоһоонноохтук арыйыы, роман сүрүн геройун быһаарыы. Дьиэ кэргэн дьылҕатын уус-ураннык сырдатыыга социальнай уонна психологическай ойуулааһыннар алтыһыылара. Кыыча уобараһыгар айымньы сюжета олоҕуруута. Кофликт сайдыытыгар традиционнай көстүүлэр уонна саҥа киллэриилрэ. Томмот – сонун персонаж. Ромаҥҥа лирическэй киллэһиктэр суолталара уонна уус-уран функциялара.
Софрон Данилов «Киһи биирдэ олорор» диэн афоризмҥа олоҕуран анаммыт эпическэй айымньыта романтическай тосхоллоох сюжеттаах, дириҥ ис хоһоонноох таайтарыылаах идеялаах. Автор олох уонна ХХ үйэ бастакы чиэппэринээҕи кэм туһунан санаалары сонун айымньынан ааҕааччыларыгар тириэрдэр. Ол эбэтэр роман жанрыгар саҥаны көрдөөһүннэр сүрүн хайысхаларын улахан прозаик саха литературатыгар ордук итэҕэтиилээхтик киллэрбитин бэлиэтиир тоҕоостоох. Бастакытынан, эпическэй айымньы ураты кыаҕын уйулҕаны арыйыыга табыгастаахтык туһанар – уобарастарис санаалара, мунаарыылара кинилэр киһи тбыһыытынан тус олохторугар, иэйиилэригэр сыһыаннаахтык ойууланаллар. Холобур, ийэ оҕолоругар сыһыана, баай-талым олохтоох киһи бэйэтин социальнай туругар, тутулугар сыһыаннаах санаалар, эдэр дьон тапталлара, уөрэхтээх киһи норуотун туһугар олорорго дьулуһуута. Иккиһинэн, идеология, кылаастар икки ардыларынааҕы утарылаһыылар – төһө даҕаны үтүөҕэ, саҥаҕа, тэҥ быраапка тардыһыынан саҕаламмыттарын иһин – сайдан, дириҥээн иһэр айылгыларыгар кырыктаах тыыннанан иһиллэрин автор уус-уран уобарастарга итэҕэтиилээхтик арыйар.

«Киһи биирдэ олорор» - саха норуодунай суруйааччыта
 Софрон Петрович Данилов суруйбут арамаана. ССРС суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын, ССРС КГБ-тын бириэмийэлэринэн бэлиэтэммитэ.

В основу романа Софрона Данилова положены события гражданской войны в Якутии в 1922—23 г.г. «Сибирская добровольческая дружина» во главе с колчаковским генералом Пепеляевым, организованная при активной помощи якутского тойонства и иностранных капиталистов, вторгается с предела ЯАССР. Якутские трудящиеся массы совместно с регулярными частями Красной армии становятся на защиту молодой Советской республики. Писатель на фоне открытой острой классовой борьбы создает впечатляющийся образы представителей различных общественных слоев. События первой книги дилогии развертываются до захвата пепеляевцами с. Амги

Все события второй книги романа развертываются в бывшем Амгинском улусе. В ней показаны яркие картины всенародной борьбы против пепеляевской белогвардейской дружины, посягнувшей на Советскую власть. Бедняки-хамнатчиты Чаачар, Екея, комсомолец Ойуров, герои легендарной обороны Сасыл Сысыы становятся непреодолимым препятствием к походу белогвардейцев в Якутск. Роман завершается разгромом пепеляевской дружины в билистяхском и амгинском боях и бегством остатков белых на восток

Устуоруйаны санаттахха, Аммаҕа 3 аҥаар ый төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит кыһылларга көмөҕө баран иһэр Иван Строд хамандыырдаах кыһыл этэрээтин Анатолий Пепеляев генераллаах үрүҥ этэрээтэ аара тоһуйарга сананар. Строд этэрээтэ Саһыл Сыһыыга аара тохтоон сыттаҕына, сарсыарда эрдэ өмүтүннэрэн саба түһүөх буолбуттара, кытыы балаҕаҥҥа сытар кыһыллар элбэх өлүүнү көрсөн туран атааканы тохтоппуттара. 300 киһилээх аармыйа төгүрүктээһиҥҥэ киирбитэ. Строд этэрээтэ олунньу 13 күнүттэн кулун тутар 3 күнүгэр диэри барыта 18 суукка устата утарыласпыта. Балбааҕынан, өлбүт аттарынан, дьонунан кириэппэстэрин бөҕөргүтүнэллэрэ. Туох да аһа, уута суох хаалбыттара. Өлбүт аттарын этин сииллэрэ. Бандьыыттар буулдьаларын быыһыгар тахсан хаар ылаллара. Ботуруоннара, астара бүтэн барбыта. Бааһырбыт саллааттар үгүстэрэ өлүтэлээбиттэрэ. Аччыктаан, бааһыран сэниэлэрэ эстибит саллааттар өстөөх атаакатын хорсуннук турууласпыта. Пепеляев аармыйата манна 150 киһитэ өлбүтэ, бааһырбыта. Кыһыллар көмөҕө икки аармыйаны ыыппыттара.
Пепеляев Анатолий Николаевич.


Иван Яковлевич Строд.

Толкуйдатар ыйытыктар:
«Киһи биирдэ олорор” арамаан Саха сирин устуоруйатын ханнык кэмин көрдөрөрүй?
Миитэрэй Аргыылап диэн кимий?
Аргыылап оҕонньор балаҕана турар сирин, былыргы эһэтин туһунан санаата тоҕо уларыйбытый?
Саҥа кэм тыына, уларыйыыта, охсуһуута Аргыылап олоҕор хайдах дьайбытый? Кини уйулҕата туохтан айманарый, туох санаа – оноо кини утуйар уутун көтүтэрий?
Кини кыыһын Кыыча, уолун Валерий туһунан этиититтэн кинилэр олохторо, дьылҕалара хайдах салаллыан сабаҕалаан көрүҥ.
Томмот Чыычаахап диэн кимий?
Былатыан Ойуунускай уонна Максим Аммосов уобарастара арамааҥҥа тоҕо киллэриллибиттэрэ буолуой?

Кривошапкина Валентина Семеновна
ГБПОУ «ХОК»
им.Н.Е. Мординова-Амма Аччыгыйа